Toprak Kazılınca Neden Hacmi Artar?
Hafriyat işlerinde en sık karşılaşılan yanlış anlaşılmalardan biri, zeminde ölçülen hafriyat miktarı ile kamyonlara yüklenen malzemenin hacminin aynı olduğunun düşünülmesidir.
Örneğin bir temel kazısında proje veya arazi ölçümü sonucunda 5.000 m³ hafriyat hesaplanmış olabilir. Ancak bu, sahadan tam olarak 5.000 m³ malzemenin kamyonlarla taşınacağı anlamına gelmez.
Bunun temel nedeni, toprak ve kaya gibi zemin malzemelerinin kazıldıktan sonra doğal sıkışık yapısını kaybetmesi ve hacminin artmasıdır. Bu duruma sektörde genel olarak kabarma, gevşeme veya hacim artışı denir.
Yerinde Metreküp Nedir?
Yerinde metreküp, kazı yapılmadan önce zeminin doğal durumundaki hacmini ifade eder.
Örneğin;
Kazı alanı: 40 metre
Genişlik: 25 metre
Ortalama kazı derinliği: 4 metre
ise teorik kazı hacmi:
40 × 25 × 4 = 4.000 m³
olarak hesaplanır.
Bu değer, zeminin henüz kazılmadan önceki yerinde hacmidir.
Profesyonel hafriyat çalışmalarında bu miktar yalnızca uzunluk × genişlik × derinlik hesabıyla değil; GNSS, total station, drone veya arazi ölçüm sistemleri kullanılarak çok daha hassas şekilde belirlenebilir.
Toprak Kazılınca Neden Hacmi Artar?
Doğal zemindeki toprak, yıllar boyunca kendi ağırlığı, çevresel etkiler ve jeolojik süreçler nedeniyle sıkışmış durumdadır.
Ekskavatör ile kazı yapıldığında bu sıkı yapı bozulur.
Toprağın içerisinde;
boşluklar oluşur, taneler birbirinden ayrılır, doğal sıkışıklık azalır, malzeme gevşer.
Sonuç olarak aynı miktardaki toprak, kazıldıktan sonra daha fazla hacim kaplamaya başlar.
Basit bir ifadeyle:
1 m³ yerindeki toprak, kazıldıktan sonra 1 m³ olarak kalmak zorunda değildir.
Kazılan malzemenin cinsine göre hacim artışı farklı olabilir.
Kabarma Katsayısı Nedir?
Kazı sonrasında malzemenin hacminde meydana gelen artışı ifade etmek için kabarma katsayısı veya gevşeme katsayısı kullanılır.
Örnek olarak, yerinde 1.000 m³ olan bir zemin kazıldıktan sonra 1.200 m³ gevşek malzeme haline geliyorsa hacim yaklaşık %20 artmış demektir.
Hesap şu şekilde düşünülebilir:
Yerinde hacim × kabarma katsayısı = gevşek hacim
Örneğin: 1.000 m³ × 1,20 = 1.200 m³
Ancak burada önemli bir nokta vardır:
Her zeminde aynı kabarma oranı kullanılmaz.
Kabarma miktarı; toprağın cinsine, doğal sıkılığına, nem oranına, kil, kum ve çakıl miktarına, kaya yapısına, kullanılan kazı yöntemine göre değişebilir.
Bu nedenle profesyonel hesaplarda zeminin gerçek özellikleri dikkate alınmalıdır.
Toprak, Kaya ve Dolgu Malzemesinde Hacim Artışı Aynı mıdır?
Hayır.
Her malzemenin kazı sonrası davranışı farklıdır.
Örneğin gevşek toprak ile sert kaya aynı şekilde değerlendirilmez.
Toprak zeminlerde
Kazıyla birlikte doğal sıkışıklık bozulduğu için hacim artışı meydana gelir.
Kil içeren zeminlerde
Nem ve sıkışıklık durumuna bağlı olarak farklı oranlarda gevşeme görülebilir.
Kaya kazılarında
Kayanın kırılmasıyla büyük parçalar arasında ciddi boşluklar meydana gelebilir. Bu nedenle kaya hafriyatında kazı sonrası hacim artışı daha belirgin olabilir.
Özellikle hidrolik kırıcı veya riper ile sökülen kayalarda, yerindeki kaya hacmi ile kamyona yüklenen gevşek kaya hacmi arasında önemli fark oluşabilir.
Bu nedenle kaya hafriyatında yalnızca kamyon sayısına bakılarak yerinde kazı hacmi belirlemek doğru değildir.
Kamyon Kasasının Hacmi ile Taşınan Hafriyat Aynı Şey midir?
Bu da hafriyat işlerinde sık yapılan hatalardan biridir.
Bir kamyon kasasının geometrik olarak belirli bir hacmi olabilir. Ancak kamyonun taşıyabileceği gerçek malzeme miktarı yalnızca kasa hacmine bağlı değildir.
Taşıma kapasitesini etkileyen önemli faktörlerden bazıları şunlardır:
Malzemenin yoğunluğu
Toprak veya kaya olması
Malzemenin nem oranı
Kamyonun azami yüklü ağırlığı
Kasa tipi
Yasal taşıma sınırları
Malzemenin kasaya yüklenme şekli
Örneğin aynı kasa içerisinde gevşek toprak ile kırılmış kaya aynı tonajı oluşturmaz.
Bu nedenle;
“Bir kamyon 20 m³ alıyor, 2.000 m³ hafriyat için 100 kamyon yeterlidir.”
şeklindeki doğrudan hesap her zaman doğru sonuç vermeyebilir.
Örnek Hafriyat Hesabı
Bir projede yerinde yapılan ölçüm sonucunda:
Yerinde hafriyat miktarı: 5.000 m³
olarak hesaplandığını düşünelim.
Kazı sonrası ortalama hacim artışının örnek olarak %20 olduğu kabul edilirse:
5.000 × 1,20 = 6.000 m³
yaklaşık gevşek malzeme ortaya çıkabilir.
Eğer kamyon başına efektif olarak ortalama 20 m³ malzeme taşındığı varsayılırsa:
6.000 ÷ 20 = 300 sefer
teorik olarak hesaplanabilir.
Ancak gerçek şantiye koşullarında bu sayı;
kamyon kapasitesine, malzemenin yoğunluğuna, yükleme şekline, zemin yapısına, yasal tonaj sınırlarına göre değişebilir.
Bu nedenle bu tür hesapların yaklaşık değer olduğu unutulmamalıdır.
Neden Sadece Kamyon Sayısına Göre Hafriyat Hesabı Yapılmamalıdır?
Bazı hafriyat işlerinde çıkarılan malzemenin miktarı yalnızca yapılan kamyon seferleri üzerinden hesaplanmaya çalışılır.
Ancak bu yöntem her zaman hassas bir sonuç vermez.
Çünkü kamyonlar her seferde aynı miktarda malzeme taşıyamayabilir.
Örneğin;
bir kamyon tamamen dolu olabilir,
başka bir kamyon tonaj nedeniyle daha az yüklenmiş olabilir,
malzemenin yoğunluğu değişebilir,
bazı bölgelerde kaya, bazı bölgelerde toprak çıkabilir.
Bu nedenle büyük ve hassas projelerde en doğru yöntem, kazı öncesi ve kazı sonrası arazi yüzeylerinin ölçülerek karşılaştırılmasıdır.
GNSS ile Hafriyat Kübajı Nasıl Hesaplanır?
Modern hafriyat çalışmalarında yüksek hassasiyetli GNSS sistemleri kullanılarak kazı alanının mevcut kotları ölçülebilir.
Kazı öncesinde arazi yüzeyi kayıt altına alınır.
Kazı tamamlandıktan sonra saha tekrar ölçülür.
İki yüzey arasındaki fark hesaplanarak;
toplam kazı miktarı, dolgu miktarı, fazla kazı bölgeleri, eksik kazı bölgeleri, ortalama kazı derinliği
belirlenebilir.
Bu yöntem, yalnızca kamyon seferine dayalı tahmini hesaplara göre çok daha kontrollü ve ölçülebilir sonuç verir.
Tuğra Hafriyat olarak çalışmalarımızda ihtiyaç duyulan projelerde modern GNSS ölçüm sistemleri kullanarak kazı ve dolgu miktarlarını sayısal arazi verileri üzerinden değerlendirebiliyoruz.
Yerinde m³ ile Ton Hesabı da Aynı Değildir
Hacim hesabı ile ağırlık hesabı da birbirinden farklıdır.
m³ bir hacim birimidir.
Ton ise ağırlık birimidir.
Örneğin 1 m³ kuru toprak ile 1 m³ ıslak toprak aynı ağırlıkta olmayabilir.
Aynı şekilde; toprak, kum, agrega, kil, kaya, moloz aynı hacimde olmalarına rağmen farklı tonajlara sahip olabilir.
Bu nedenle:
“1 m³ hafriyat kaç ton gelir?”
sorusunun tek ve sabit bir cevabı yoktur.
Malzemenin yoğunluğu bilinmeden doğru tonaj hesabı yapmak mümkün değildir.
Hafriyat Tekliflerinde Hangi m³ Esas Alınmalıdır?
Hafriyat tekliflerinde en önemli konulardan biri ölçüm yönteminin baştan açık şekilde belirlenmesidir.
Teklif hazırlanırken;
yerinde ölçülen m³,
kamyona yüklenen gevşek m³,
kamyon seferi,
tonaj
gibi yöntemlerden hangisinin esas alınacağı net olarak belirtilmelidir.
Özellikle büyük projelerde en sağlıklı yöntemlerden biri, kazı öncesi ve kazı sonrası ölçüm yapılarak gerçek kazı hacminin belirlenmesidir.
Bu durum hem işveren hem de yüklenici açısından daha şeffaf bir çalışma sağlar.
Kısaca Yerinde m³ ile Kamyondaki m³ Arasındaki Fark
Özetlemek gerekirse:
Yerinde m³, zeminin kazılmadan önceki doğal ve sıkışık hacmidir.
Kamyondaki m³ ise kazı sonrası gevşemiş malzemenin kapladığı hacimdir.
Kazı işlemi sırasında zeminin doğal yapısı bozulduğu için malzeme gevşer ve çoğu durumda daha fazla hacim kaplar.
Bu nedenle:
Yerinde 1.000 m³ hafriyat = kamyonda kesin olarak 1.000 m³ değildir.
Gerçek fark; zeminin türüne, yoğunluğuna, nemine ve kazı yöntemine göre değişir.
Doğru Kübaj Hesabı Neden Önemlidir?
Doğru hafriyat hesabı;
gereksiz kamyon maliyetlerinin önlenmesi,
nakliye planlamasının doğru yapılması,
döküm maliyetinin hesaplanması,
iş programının hazırlanması,
makine kapasitesinin belirlenmesi,
işveren ve yüklenici arasındaki anlaşmazlıkların önlenmesi
açısından son derece önemlidir.
Bu nedenle özellikle büyük hacimli hafriyat çalışmalarında yalnızca yaklaşık ölçüler veya kamyon seferleri yerine profesyonel arazi ölçüm yöntemlerinin kullanılması daha sağlıklı sonuç verir.
Tuğra Hafriyat
Yaşamınızın Temelini İnşa Ediyoruz.
Temel kazısı, hafriyat, dolgu, zemin düzenleme, agrega serme ve sıkıştırma çalışmalarında doğru ölçüm, doğru ekipman ve doğru planlama ile projelerinizi güvenle yürütüyoruz.
